Leven in kleur

 

Hugo Grenville, “Waiting”, 2003

“I like living in colour” zei David Hockney. 

Bij het zoeken naar schilderijen van Hockney stuitte ik op Hugo Grenville (1958), die ik niet kende, maar wiens werk me trof, soms meer als dat van Hockney. Mag ik dat zeggen op een dag als vandaag? Als in memoriam voor Hockney toon ik gewoon een paar vrouwportretten van Grenville’s. Dat zal hij vast prima hebben gevonden. 

Hockney zowel als Grenville.

Schemer en roodgloed

Paul Cézanne, “Blauw landschap”, 1904-1906

In de schemer en roodgloed van de ondergaande zon

Zie je de essentie

Vormt zich een beeld

Een gevoel

Het levenslot

Krijt je hart

En zie je het voorbij geluk

D onomkeerbaarheid van alle gemiste kansen

De bittere smaak van je fouten

De eeuwige troost van de hoop

De droom die verdwijnt met de zon aan de brandende kim.

Ik heb Leven en Lot uit, voor de tweede keer. Twee maanden lezen. Ik voel me een wijzer mens.

Geruchtenverhaal

 

Joop Moesman, “Het gerucht “, 1937-1941, 120 x 105 cm, privé bezit erven Heineken

“Het gerucht” is Joop Moesman meesterproeve. Zelf noemde hij het ‘mijn eigen Nachtwacht’. Zijn Grande Odalisque. Een meesterstuk. Het doet mij denken aan een roman van Hubert Lampo, De komst van Joachim Stiller”, dat ik ooit voor mijn leeslijst las, zonder te weten waarom. Een vroege ervaring zullen we maar zeggen.

Merkwaardig schilderij. Een naakte dame op de fiets met een viool op de bagagedrager, pedalerend door een troosteloos straatje in Utrecht, door Moesman gemodelleerd naar een foto gemaakt door zijn vader, die tekenaar, lithograaf en fotograaf was. Het werk past met zijn beklemmende sfeer natuurlijk geheel in de stijl van het surrealisme, waarbinnen Moesman als een grootheid geldt, maar de symboliek ontgaat me een beetje. Het internet verwijst naar de titel en ziet de vrouw als een gerucht dat als een lopend vuurtje door Utrecht snelt. We zien geen gezicht hetgeen de anonimiteit van het gerucht moet onderstrepen. Zelf zoek ik het wat eerder in Freudiaanse motieven, de spanning tussen ongebreidelde seksuele verlangens en het beklemmende burgerlijk-kerkelijke fatsoen van het toenmalige Utrecht, hoewel Moesman dergelijke verklaringen altijd verwierp. “Over schilderijen moet je niet lullen”, zei hij, “die moet je zien”. Hij verklaarde het met betrekking tot “Het gerucht” nog wat nader: ‘Nou, die viool vònd ik op een gegeven moment, de stok ontbrak. ’t Is toch een vrouwelijk symbool, een viool? Die juffrouw is op zoek naar haar strijkstok. Een juffrouw op de fiets, dat is wel wat. Jammer dat ze altijd kleren aanhebben.’

Enfin, over schilderijen moet je niet lullen. Maar een mooi verhaal doet ook wat.

In 1947 werd het werk op last van de Utrechtse burgemeester van een tentoonstelling verwijderd. In 2009 belandde het op een derde plaats in een door het Rijksmuseum georganiseerde verkiezing van het ‘mooiste naakt van Nederland’. Het kan verkeren. Freddy Heineken kocht het werk in de jaren zestig aan, hij moet voorvoelt hebben dat tijden kunnen veranderen.

Schuld en gedachten

 

Pierre Bonnard, “Spiegel boven de wastafel”, 1908

Ik zag Arnon Grünberg op televisie en hij sprak over de bergrede. In mijn studententijd heb ik daar nog een boekje over bestudeerd. Een groene paperback, zo herinner ik me. In de bergrede zegt Jezus: "Ieder die naar een vrouw kijkt om haar te begeren, heeft in zijn hart al echtbreuk met haar gepleegd". Hiermee verlegt hij de focus van iemands uiterlijke daden naar iemands innerlijke gedachten en intenties. Als die niet goed zijn deug je niet.

Ik zie dat anders, vooral ook als psycholoog. Je hoeft je nooit schuldig, slecht of beschaamd te voelen over je gedachten zolang je ze niet uitspreekt. Het is de bron van veel psychische ellende. De bergrede lijkt daaraan bij te dragen. Bij de psycholoog mag je het uitspreken, net als vroeger in de biechtstoel. Dat helpt. De psycholoog maakt geen deel uit van je leven. En soms moet je het gewoon even kwijt, als loutering.

Grünberg duidde het als een discrepantie tussen een ideële innerlijke zuiverheid en wat er in werkelijkheid door je hoofd gaat. Je moet een beetje het midden zien te houden, mede hij. Maar waar het altijd om draait is: houd het gewoon voor jezelf, wat er allemaal in je hoofd zit, en voel je niet schuldig. En als dat niet lukt, als het er toch uit moet, dan moeten ze maar naar mij komen. Ik kan ze vast van hun onschuld overtuigen. 

Niks veranderd

 

Bart van der Leck. ‘Buiten met de fiets’, 1912-1913, gouache op papier, 366 x 268 mm. 
Kröller-Müller Museum, Otterlo

Vanaf 1917-1918 schilderd Bart van der Leck nog vooral abstracte werken. Ik kijk liever naar werken als “Buiten met de fiets”. De druk des tijds is er vanaf.

Maar wat is abstract. De weergave van twee dames met de fiets is net zo eenvoudig als de titel van het werk. Abstractieniveaus ook: ontdoen van overbodigheid. Nieuwe zakelijkheid werd het later ook wel genoemd, een richt naar waartoe Van de Leck vanuit “Buiten met de fiets” net zo makkelijk had kunnen evolueren.

Een vrouw of een fiets was geen vanzelfsprekendheid in die dagen. Er werd zelfs gedacht dat ze er onvruchtbaar van konden worden. Een vrouw op een fiets stond in die dagen voor moderniteit. Een nieuwe eeuw. Een nieuwe tijd. De Groote Oorlog was nog niet begonnen. We zijn weinig opgeschoten sinds die tijd.

Dat is wat ik denk als ik kijk naar “Buiten met de fiets”. Alleen zijn mijn vrouw en ik recent overgestapt op elektrische fietsen. Het pensioen nadert. En verder lijkt er niks veranderd.

Zonder tromgeroffel

 

Helene Schjerfbeck, “Lezende meisjes”, 1907

Zo zal het stoppen,

Zo zal het stoppen,

Zo zal het stoppen,

Zonder tromgeroffel,

Zonder te weten,

Zonder ten diepste begrepen,

Zo doe je in je eentje het licht uit.

Zo zal het stoppen.

Weg van de minste weerstand

 

Lieke Marsman is dood.

Té mooi, moet God gedacht hebben.

Wat klein begint is altijd bepalend. Niets blijkt onbeduidend.

Kleine dingen maken de pieken en de dalen. De schoonheid en de pijn.

Een verklaring voor het gebrek aan schoonheid 

in deze wereld is dat de weg van de minste weerstand

in de praktijk soms de enige draaglijke is.

Dat dichtte Lieke. 

Iets om over na te denken. Daar was ze filosofe voor. 

En dichteres.

Soms mag ik mezelf herhalen, zeg ik tegen mezelf, vandaag mag dat. 

Ik heb haar nooit gekend.

Mijn tijd

 

Foto Marie-Jeanne van Hövell tot Westerflier

Maar wat hem te binnen schoot was iets heel anders. Het was het inzicht dat zeg: ‘Deze tijd is niet mijn tijd’. De tijd stroomt een man of een straat in, nestelt zich in en gaat dan weer, de tijd verdwijnt, maar de man en de straat blijven, ook al is hun tijd voorbij. Waar is hij heen? De man ademt, hij denkt, hij huilt, maar zijn enige eigen, speciaal met hem verbonden tijd is weg, verstreken, vervolgen. En de man blijft achter.

Vasili Grosmann

Ik heb mensen gekend die de oorlog hebben meegemaakt. Mannen uit het dorp die nog steeds gekend worden als eerste elftalvoetballer. Michel die de leider was in mijn puberjaren. Wim met zijn een eigen blufbedrijfje, mooie vrouw, dikke auto, tot het failliet ging en hij alles kwijtraakte. Zo gaat dat. Zelf denk ik weleens, nu: dit is mijn tijd. Nu ben ik op mijn plek. Maar ook deze tijd zal verstrijken, verdwijnen. En toch hoop ik nog een hele tijd hier te mogen blijven.

 

Frederic Leighton, “Flaming June”, 120,6 × 120,6 cm, 1895

Kunst drijft op verhalen.

Flaming June is een schilderij van de Engelse kunstschilder Frédéric Leighton uit 1895 en geldt tegenwoordig als een topstuk van de preraphaëlitische beweging. Maar de kwaliteiten van het werk werden niet altijd zo hoog ingeschat. De Britse componist Andrew Lloyd Webber vertelde ooit een merkwaardige verhaal over de verkoop van het werk. 1963, een tijd waarin de waardering Victoriaanse en prerafaëlitische werken zich op een dieptepunt bevond. Hij zag het voor 50 Engelse pond te koop staan in de etalage van een Londense kunsthandel, maar beschikte op dat moment als vijftienjarige niet over het gevraagde bedrag en kreeg het ook niet geleend. "Als je in die tijd wilde dat mensen van mijn ouders' generatie zich tijdens een dinertje verslikten in hun fonduehapjes, moest je vooral de naam prerafaëlieten noemen", legde hij uit over zijn mislukte bedelgang. Ondertussen werd het schilderij verkocht aan Luis Ferré, een rijke industrieel en politicus uit Puerto Rico, die het werk meenam naar zijn vaderland en het daar korte tijd later overdroeg aan het kunstmuseum in Ponce. Jaren later zou Webber, inmiddels een vermogend man en fervent verzamelaar van preraphaëlitische kunst, 6 miljoen pond bieden voor het werk, maar het museum deed het werk niet van de hand. De waarde van het werk wordt tegenwoordig zelfs wel geschat op vijftien miljoen pond. Het kan verkeren. Je vraagt je af waar mensen zich in de waardering van kunst door laten leiden. Misschien kun je wel het beste afgaan op het onbevangen gevoel van een vijftienjarige. In elke geval in de vorige eeuw, toen je niet zomaar alles kunst mocht noemen. Toen ik de hoezen van de vroege Roxy Music albums van mijn moeder geen kunst mocht noemen. Gelukkig heeft het internet hier wel een en ander in veranderd. We zoeken zelf wel, ook buiten de musea om.

Mooi verhaal, sowieso.

Zoals het gaat

 

Joseph Sudetenland, “Ochtendtram”, 1924

Het gaat zoals het gaat,

Het komt zoals het komt,

In de drukte,

In de leegte

In herinnering verstomd,

In het dromen vaak verlaat.

In de verkeerde eeuw

Portret door Vincent Vidal

Que m'allez-vous dire ce soir, pauvre âme en solitude,
Qu'allez-vous dire, mon coeur, jadis flétri et tout meurtri,
À la très-belle, à la très-bonne, à la très-chère, dont le regard divin a refleuri la fleur?

Wat ga je me vanavond weer zeggen, arme eenzame ziel,

Wat ga je zeggen, mijn hart, ooit gekwetst en zo verdord,

Tegen je mooiste, je liefste, je meest dierbare, wiens goddelijke blik de bloem weer heeft doen bloeien?

Een stukje uit een gedicht van Charles Baudelaire voor zijn muse Apollonie Sabatier, die hij verafgoodde, die zorgde voor de wedergeboorte van zijn hart en zijn ziel, zoals ze dat toen zeiden. En ik soms nog steeds, in al mijn wereldvreemdheid.

Apollonie Sabatier (1822-1990), dochter van een wasvrouw, werkte zich in het negentiende eeuwse Parijs als courtisane op tot een gevierd salonhoudster. In haar appartement nabij Place Pigalle organiseerde ze lange tijd iedere zondag een diner-salon waar vooraanstaande kunstenaars bijeenkwamen, waaronder Eugène Delacroix, Gustave Flaubert, Charles Baudelaire, Hector Berlioz, Ernest Feydeau, Théophile Gautier, Gustave Ricard. 

Wat had ik er graag bij geweest! 

Iedereen was weg van de mooie Apollonie. Baudelaire schreef liefst elf gedichten voor haar, Gautier stuurde talloze erotische brieven, Flaubert verbeeldde haar in zijn De leerschool der liefde als het wulpse personage Rosanette, Feydeau schreef zelfs een complete roman over haar. Talloze keren werd ze geschilderd, onder meer door Gustave Courbet, Vincent Vidal en Gustave Ricard. Gustave Clesinger gebruikte haar als model voor zijn beroemde sculptuur “Vrouw gebeten door een slang”, nu in het Musée d’Orsay. Wekenlang zou ze live voor hem te hebben geposeerd, zie het beeld hieronder.

Wat had ik er graag bij geweest!

Maar ik was er niet bij. Ik leef in de verkeerde eeuw denk ik soms. Ik moet het doen met wat resteert. De literatuur kan nog steeds gelezen worden, kunstwerken zijn nog steeds te bewonderen, de connectie met Apollonie raakt steeds meer verloren, maar de verbeelde erotiserende uitstraling is behouden. En daar doe ik het mee.

Maar wat had ik er graag bij geweest!

Sculptuur door Schlesinger

Oerdrift

 

Rembrandt, “Pallas Athene” (Titus), 1855

Nog eens Vasili Grosmann, over ommekeer bij Stalingrad, keerpunt in de geschiedenis:

Het idee om de Duitsers bij Stalingrad te omsingelen wordt beschouwd als geniaal. De geheime troepenconcentratie aan de flanken van het leger van Paulus greep terug op een principe ontstaan in de tijd dat blootsvoetse mannen metbteruhwijkende voorhoofden en vooruitstekende kaken door hetbstruikgewas slopen en grotten omsingelden die werden bezet door nieuwkomers in het bos. Wat is verbazingwekkender: het verschil tussen de knots en het langeafstandgeschut, of de duizendjarige onveranderlijkheid van het principe van de oude en de nieuwe wapens?

Genialiteit hoort bij een doorbraak, houdt zich bezig met de kern, zet bestaande inzichten op zijn kop. Ik zie zelden nog genialiteit en al helemaal niet bij de mensen die ons zouden moeten leiden. Ik zie overal oermensen. Misschien ook wel bij mezelf. Ook ik heb de wereld nog niet kunnen verbazen. Hooguit een enkeling, in therapie. Daar doe ik het maar mee in dit leven.

Schuld

 

Edvard Munch, 1913-1914

Ik doe de boodschappen. Ieder zijn taken in het leven.

Tegenwoordig moet je producten scannen, als je jezelf nog voor vol aan wil zien. Vandaag van ik twee items vergeten. Items noemen ze dat, twee blikjes tomatenblokjes van 65 cent ieder. Daar sta je dan, voor zo’n meisje. Uitleggen dat je die vergeten was, terug was gelopen, blijkbaar niet meer gescand. En plots voel ik me diep schuldig. Het had zeker een uur nodig voor het wegtrok.

Schuldgevoel is toch iets merkwaardigs. Niemand is schuldig zegt de psycholoog. Iedereen is schuldig, zei Stalin. Iedereen kan naar de Goelag worden gestuurd. Even voelde dat zo. Een soort oergevoel dat van generatie op generatie door ons reptielenbrein wordt doorgegeven. Je komt er nooit vanaf en iedereen laat zich erdoor misbruiken. Wordt klein. Gedwee. Een beetje bang zelfs. Zoals ik in de winkel bij het meisje.

Een allervriendelijkst meisje overigens, die er verder geen punt van maakte. Maar het geeft me toch te denken.

Enkelvoud

 

Carl Hans Schrader-Velgen (1846-1945), ca. 1920

Scheppend kunstenaar

Naarmate ik ouder word, 

wordt, wat ik schrijf, hoewel fraaier verwoord, 

steeds enkelvoudiger van inhoud: 

liefde (of geen liefde), 

en ouder worden, 

en dan de Dood.

Gerard Reve, 1973

Zo had ik het vandaag willen zeggen. Soms lees ik wat terug in mijn blogs, soms met voldoening, soms minder. Vandaag las ik wat terug in mijn blogs en ik dacht: zo had ik het willen zeggen, zoals Gerard.

Ik weet niet of Gerard zijn gedichten ooit teruglas. Later in zijn leven, ‘s-ochtends vroeg, in de zon op een terras. Ook Gerard schreef wel mindere gedichten. Maar zijn toon bleef dezelfde. Vanaf het allerbegin.

Aandrang tot schrijven

 

“Bomans is een groot schrijver. Je mag het alleen niet zeggen”, schreef Simon Carmiggelt.

Ik lees dat in het voorwoord van Joost Prinsen bij een bundeltje essays van Bomans, door Prinsen hoogstpersoonlijk samengesteld. Prachtig gebonden, met leeslint. Ik kocht het voor 5,50, hetgeen aangeeft dat er nog niet veel lijkt veranderd. Boeken van Bomans hoeven nog steeds niks te kosten, voor wie een beetje op internet zoekt. Die van Carmiggelt trouwens ook niet.

Over het schrijven zei Bomans: “Wantrouw elke aandrang tot schrijven, behalve de vreugde van het formuleren.” En wat verder: “de beloning van het schrijven zit hem niet zozeer in de beloning van de uitgever (want die is te verwaarlozen), maar in de enorme voldoening die u hebt als u, na lang zoeken, dat wat u wilt zeggen, geformuleerd hebt, zodat de huid van het woord strak om het begrip zit.” Dat is iets wat ik herken en wat misschien wel aan de basis ligt van mijn eigen aandrang tot schrijven.

Prinsen liet zijn bundeltje met Bomans essays verschijnen in 2021. Hij was er jaren mee bezig geweest. Nu is ook hij dood en lijkt er niemand meer over om het voor Bomans op te nemen. Laat ík het dan maar een beetje doen. Misschien moet ik ook maar weer eens een paar van zijn sprookjes herlezen, die ik rond mijn twintigste niet vond onderdoen voor Hans Christiaan Andersen. Dat lijkt me een mooi compliment.

Ben gerust

 

Oskar Moll, “Naakt met een waaier”, 1924

Ben gerust,

Niemand is sterk

                            of heeft de kracht,

Niemand heeft alles

                               of zelfs maar genoeg

Niemand heeft een echte vriend

                                     of iemand die het snapt,

Niemand is bijzonder

                                   of ze doen alleen alsof,

Alles is onzin

                                 of anders wel pedant,

En dat is alles wat je moet weten,

Het enige dat je helpt,

                        of in elk geval een beetje.

Geluk van het moment

 

Dora Wahlroos, “Avond in Parainen”, 1898, 80 x 125 cm, K.H. Renlund Museum Kokkola

Dora Wahlroos was een Fins kunstschilderes (1870-1947). Ze volgde haar man Emil Wikström (1864-1942) in 1891 naar Parijs, waar ze samen studeerden aan de Academie Julian.Wikström echter was haar vaak ontrouw, zoals dat gaat wanneer je vaak met naaktmodellen werkt, denk ik dan. In 1895 keerden ze terug naar Finland en lieten zich daar scheiden. Wikström hertrouwde kort daarna met hun gezamenlijke vriendin Alice Högström (1863-1959), hetgeen bij Dora een diep spoor van wantrouwen achterliet.

In 1900 ging Dora opnieuw naar Parijs omdat ze er enkele werken exposeerde op de Wereldtentoonstelling. In augustus reisde ze door naar Italië, waar haar landgenote Elin Danielson-Gambogi (1861-1919) woonde, de meest getalenteerde Fins kunstschilderes van haar generatie. Dora werd verliefd op haar man Raffaello Gambogi (1874-1943). Ze kregen een intense verhouding, waardoor Elin depressief werd. Uiteindelijk hielde de relatie tussen Dora en Rafaello geen stand, maar de psychische problemen bij Elin zouden nooit meer verdwijnen.

Een  levensverhaal in een notendop, eigenlijk een een roman waardig. Wat gij niet wilt…

Ik pik er een schilderij van Dora uit vandaag, wellicht haar mooiste. Xx. Ik zie eenvoudige mensen in het geluk van het moment. Zoals het altijd zou moeten zijn. Maar niet altijd is. Op zoek naar het geluk van het moment berokkenen mensen veel schade. Het mooie meisje vooraan kijkt de toeschouwer recht aan. Wie is haar toeschouwer?  Wie mag met haar dansen? Wie kan zo’n meisje weerstaan? 

Wat moet Dora gedacht hebben toen ze dit tafereel schilderde, 1898.

Metamorfosen

 

Ignatio Zuloaga, “Madame Souty rustend op de sofa”, 1921

Het naakt van Ignatio Zuloaga kijkt me recht in de ogen, brengt me terug in de tijd, brengt naar brengt me naar Olympia, naar Maya, naar mijn vroege puberteit.

Toen ik veertien was kocht ik in korte tijd de eerste drie albums van Roxy Music. Mijn moeder vond het allemaal ordinair, hoe Ferry en consorten eruit zagen, maar ook de hoezen. Ik legde er altijd een andere hoes bovenop wanneer ik een van deze albums op de draaitafel had liggen. Wat vaak was want Roy Music was ooit een game changer in mijn kunstbeleving. Niet alleen muzikaal. Later realiseerde ik me dat ook met betrekking tot de beeldende kunst. De hoezen lieten me zien dat er een andere wereld bestond. Dat ik kind zijn voorbij was. Kari-Ann Müller keek me vanaf de hoes van het debuutalbum recht in de ogen en maakte mijn eerste metamorfose compleet. Dit was mijn kijk op het leven. Het had iets artificieels, in een overtrokken elegantie, verwant aan decadentie, maar het zei toch ook iets over de kijk op het leven, hoe ik wilde zijn in weerwil van mijn ouders. Ik voelde iets van trots, inzicht, mededogen, eenzaamheid, Nietzsche’s kardinale deugden, voor het eerst. Een ander leven. Het nieuwe leven. Dat er uiteindelijk niet kwam. Niet meer zal komen. Omdat er nieuwe metamorfosen kwamen. Misschien ook ten goede, misschien ook niet.

Beroepsreflectie

 

Thiemo Tausendfarben, “Hommage a Klimt, Adèle”, AI 

Soms denk ik na over het wezen van mijn vak, als psycholoog opnieuw.

Soms vraag ik me af waarom ik psycholoog ben geworden. Is het egoïsme of zelfopoffering? Het verbazende is misschien wel dat egoïsme mijn cliënten vaak meer ten goede komt dan zelfopoffering, dat in wezen weer egoïstisch is. Wil ik het goed doen voor mezelf of daadwerkelijk voor mijn cliënten. En voor wie levert het eigenlijk het meeste op? Ik ben er nog steeds niet uit.

Soms leer ik in gesprekken met cliënten mezelf kennen, voer ik eigenlijk een gesprek met mezelf, alsof ik in een spiegel kijk. 

Een goede therapeutische relatie berust op een bepaalde vorm van gelijkwaardigheid, wat het in wezen natuurlijk nooit kan zijn. Of toch weer wel?

Een goede therapeut is iemand die de zwakheden, gebreken en ondeugden van zijn cliënten rechtvaardigt, en die hun gelijk, talent en verdiensten bevestigt. En daarmee ook zichzelf. Iemand die ze liefdevol ontmaskert, in al hun gebreken, zwakheden en ondeugden.

Wat doet het met een mens als je zo lang zoveel verhalen van ellende hoort? Ook dat!

Dichtlopen

 

Henri Matisse, “naakt in ochtendjas”, 1941

In het kraken van de vroege bla’ren

In het donker van het late licht

In de toenemende afwezigheid 

                                    van wie er ooit waren

Hol ik mijn afstand stilletjes dicht

Geen ontkomen aan

 

Door Cajsa Stina Åkerström

Soms hoor ik in mijn vak heftige verhalen. Een dader, een slachtoffer, die elkaar nooit hebben gekend.

Soms probeer ik me voor te stellen hoe hun wegen zich geleidelijk hebben genaderd. In het begin, toen ze nog kinderen waren, waren ze ver van elkaar verwijderd. Zij plukt bloemen voor haar moeder in een weideveld, voor in een vaasje, hij zit honderden kilometers verderop misschien te vissen zijn vader. Later koopt zij een kaartje voor een festival, hij pakt de auto om veel verderop een familielid te bezoeken, die niet thuis blijkt te zijn. Onderweg naar huis pikt hij haar op. Ik zie van bovenaf hoe de lijnen vanuit twee complexe patronen elkaar naderen, kruisen, hoe ze verstrengelen op fatale wijze.

Soms is er geen ontkomen aan.

Verzonken keuzes

 

Vilhelm Hammershøi, “Ida in interieur met piano”, 1901

Nog een oortje uit ‘Leven en Lot’, omdat het 5 mei is, en iedereen de wereld weer verdeeld in goed en kwaad. Omdat de Sjoa nooit treffender is beschreven. Vanuit nabijheid en afstand. Over Sturmbahnführer Kaltluft, commandant van een Sondercommando in Auschwitz.

Vroeger woonde hij op de boerderij van zijn ouders en dacht dat hij daar zijn leven zou doorbrengen; hij hield van de rust van het dorp en schuwde het werk niet. Hij droomde van het uitbreiden van zijn vaders bedrijf, maar kon zich niet voorstellen dat hij ooit, hij groot de opbrengsten uit de varkensfokkerij en de handel in koolrapen en tarwe ook waren, hetbrustige, behaaglijke ouderlijk huis zou verlaten. Maar het leven liep anders. Aan het einde van de Eerste Wereldoorlog was hij naar het front gestuurd en daarna was hij de weg gegaan die het lot voor hem had uitgezet. Het lot bleek bepaald te hebben dat hij zijn dorp verliet voor het leger, de loopgraven voor de wacht bij het hoofdkwartier, de administratieve dienst voor een post als adjudant en het apparaat van het Reichssicherheitshauprambt voor de kampadministratie, om tenslotte te worden benoemd tot een Sondercommando in een vernietigingskamp.

Als Kaltluft verantwoording had moeten afleggen voor het hemelse gerecht, zou hij ter rechtvaardiging van zijn ziel naar waarheid hebben verteld hoe het lot hem had gedwongen een beul te worden die vijfhonderdnegentigduizend mensen had vermoord. Wat kon hij beginnen tegen zulke machtige krachten - de wereldoorlog, de ontzaglijke nationalistische beweging, de onverbiddelijke partij, de pressie van de staat? Wie had er tegen de stroom op kunnen zwemmen? Hij was maar een mens, hij was het liefst in het huis van zijn vader blijven wonen. Hij was niet zelf vertrokken, hij was geduwd, het lot had hem als een kleinduimpje bij de hand genomen. En in die termen, of in ongeveer die termen, zouden ook degenen die onder Kaltlufts bevel hadden gestaan en degenen die Kaltluft hadden bevolen, zichzelf gerechtvaardigd hebben voor God.

Maar Kaltluft hoefde zijn ziel niet te rechtvaardigen voor het hemelse gerecht. En daarom hoefde God hem niet te bevestigen dat er geen schuldigen zijn op de wereld.

Het is een conclusie die ik ik mijn werk elke dag weer trek, vanuit nabijheid. Niemand is schuldig. Of anders iedereen. De ene zondaar oordeelt over de andere, zo steekt dit leven in elkaar. Maar het lot is onafwendbaar. De scheidslijn tussen goed en kwaad loopt dwars door de harten van ons mensen. En het lot bepaalt of het meer naar de ene kant dan wel naar andere kant zal schuiven.

Als God probeer ik te kijken naar de mensen, zonder oordeel, met mededogen, vanuit afstand, gedwongen door mijn eigen lot, waarin al mijn keuzes verzinken.

Eén keuze

 

Chaim Soutine, “Capucijnerklooster in Céret”, ca. 1920

Nog maar iets uit Grossman’s “Leven en Lot”. Af en toe loop ik een oortje af. Alles zit erin. Met zo’n boek krijg ik mijn blog wel gevuld.

Over de Russisch-Oekraïense soldaat Chmelkov die als helper in Auschwitz terecht komt. Hij kijkt naar zijn collega helper Zjoetsjenko, die naast hem ligt op zijn brits:

Zjoetsjenko’s handen met de lange dikke vingers die de hermetisch sluitende deuren van de gaskamers dichtdeden, leken altijd vuil te zijn, en het was onprettig brood te pakken uit dezelfde mand als hij. Zjoetjsjenko was gelukkig en opgewonden als hij ‘s ochtends ging werken en terwijl hij stond te wachten op de stoet mensen die kwam aanlopen vanaf het spoor. <…>

Hij kijkt naar zichzelf:

Op een dag in juli 1941 was hij krijgsgevangen gemaakt. Hij was met een geweerkolf op zijn nek en zijn hoofd geslagen, hij had bloedige dysenterie opgelopen, hij was op kapotte laarzen door de sneeuw gejaagd, hij had water met bellen stookolie erin te drinken gekregen, hij had met zijn handen hompen stinkend zwart vlees van een paardenkadaver gescheurd, hij had rotte koolrapen en aardappelschillen gegeten. Hij had maar één keuze gemaakt: hij wilde leven, meer niet. Hij had zich aan tientallen doden ontworsteld, hij wilde niet sterven van honger, kou of bloedige diarree, hij wilde niet neervallen met negen gram metaal in zijn kop, hij wilde niet opzwellen tot zijn hart werd gesmoord in het water dat opsteeg uit zijn benen, hij was een kapper uit de stad Kertsj en niemand had ooit slecht over hem gedacht: noch zijn ouders, noch de buren op het erf, noch zijn bazen op het werk, noch de vrienden met wie hij wijn dronk, gerookte harder at en domino speelde. Maar soms kwam het verschil tussen hen hem volstrekt onbeduidend voor. Wat maakt het voor God uit of voor de mensen met wat voor gevoel ze naar hun werk gingen? De een was vrolijk, de ander niet, maar ze deden hetzelfde werk.

Grossman besluit:

Hij begreep niet dat Zjoetsjenko hem schrik aanjoeg niet omdat hij schuldiger was dan hijzelf, maar omdat diens verschrikkelijke monsterlijke natuur hem verontschuldigde. Terwijl Chmelkov geen monster was, hij was een mens. Hij was er zich vaag van bewust dat een mens die mens wilde blijven onder het facisme een eenvoudigere keuze had dan het redden van zijn leven: de dood.

En dat heeft niks met moralisme te maken.

Nummer 30

 

Leonid Pasternak, “De muziekles”, 1909

Ik kom toch nog een terug op de televisieserie “Van de schoonheid en de troost”, uit 2000, vanwege de potentie zal ik maar zeggen. De potentie televisiemaker Wim Kayzer vaak miste, vond ik toen. Maar misschien doe ik hem tekort.

Tegenwoordig kun je alles terugkijken. Ik keek het interview met George Steiner terug. Hij vertelde een anekdote over Pasternak, die hij hoog heeft.

Het is 1937. Het ergste jaar van Stalins Grote Zuivering. In Moskou vindt het schrijverscongres plaats. Sprekers bewieroken Stalin en de triomfen van de Sovjet-Unie. Dan is Pasternak aan de beurt. Pasternak geldt als een groot schrijver. Zjivago is nog niet verschenen. Ze zeiden tegen Pasternak: “Als je iets gaat zeggen zullen ze je arresteren, als je niks zegt zullen ze je ook arresteren, vanwege het cynisme”. 

Pasternak gaat iets zeggen. Het is muisstil. Rijzig groot als hij is, gezeten vlak naast Zjadanov, staat hij op voor de zaal met tweeduizend schrijvers en zegt twee woorden: sonnet 30. Pasternak heeft de sonnetten van Shakespeare op grootse wijze naar het Russisch vertaald. De hele zaal weet dat, de hele zaal staat op, en iedereen declameert Shakespeare’s sonnet nummer 30, uit het hoofd.

When I summon up remembrance of things past.

Zoiets kan alleen in Rusland. Er lijkt weinig veranderd.

Hieronder de vertaling van Peter Verstegen, omdat ik het niet beter kan:

Als ik voor ’t hof van tedere gedachten
Herinneringen aan vroeger tijd ontbied,
Smart mij ’t gemis van veel waar ik naar smachtte,
Voel ik de pijn van tijd verdaan om niet.

Dan smelt mijn oog dat lang droogstond weer
Om lieve vrienden in Doods eeuwge nacht,
Ik treur om liefdespijnen van weleer
En ween om smart die wat teloorging bracht.

Dan lijd ik weer om leed van vroeger dagen,
Met zwaar hart tel ik pijn en pijn tezaam
Tot droeve som van al mijn vroeger klagen

Die ‘k moet voldoen als was zij nooit voldaan.
Maar, lieve vriend, zie ‘k dan jouw beeld voor mij,
Is het verlies hersteld, het leed voorbij.

Oog voor detail

 

Botticelli, detail uit “Madonna met de granaatappel “, 1487

In de laatste twintig jaar van zijn leven schilderde Botticelli, geholpen door zijn leerlingen en medewerkers, tientallen madonna’s, vooral ook omdat daar veel vraag naar was. Madonna met de granaatappel maakte hij in opdracht van Massai di Camera Magistrates, later kwam in terecht in de kunstverzameling van Leopoldo di Medici en sinds 1780 bevindt het zich nu in het Uffizi te Florence. De granaatappel symboliseert geboorte, dood en wedergeboorte, door de zaden die het in zich draagt. Net als het menselijk hart heeft de granaatappel meerdere asymmetrische kamers. Kennis over de werking en functies van die cordiale kamers was in de tijd van Botticelli sterk in ontwikkeling. Het Jesuskind houdt de granaatappel, ondersteund door de linkerhand van Maria, precies voor zijn hartje.

Opvallend is dat Botticelli Madonna en kind wel weer symmetrisch laat flankeren door drie engelen aan weerszijden, de middelste met een boek. Ik wordt vooral aangetrokken door de middelste engel rechts, die ons recht aankijkt. Zo’n starende blik naar de toeschouwer was nieuw in de schilderkunst van die tijd, en riep soms ook weerstand op: de geportretteerde drinkt direct door in je persoonlijke levenssfeer. Zo ook deze engel, die met zijn gedachten ergens nders lijkt te zitten en ons iets lijkt te willen zeggen. Mij iets wil zeggen. Ik zou het hem willen vragen, maar zijn woorden zijn verstomd. En toch heb ik het gevoel iets te begrijpen. Een detail zegt vaak meer dan het totaal. Daar ben ik psycholoog voor geworden. Daarom ben ik zo’n liefhebber van Botticelli. Daarom houd ik van kunst.

Het volledige werk, bewaard gebleven in de originele lijst

Vandalen

 

Het is koningsdag. De koning en zijn gevolg zijn in Dokkum en dan denk ik weer terug aan de geschiedenisles van meester Zegveld. Bonifatius bij Dokkum vermoord.

Ik zoek een schoolplaat van de moord op Bonifatius, maar stuit vooral op afbeeldingen van het moment waarop hij in 723 de heilige Donareik omhakt, om aan de heidenen te bewijzen dat er niets gebeurt, waar rampspoed werd verwacht. Het moet een enorme boom zijn geweest.

Ik krijg ineens een bijzondere associatie. In de vroege ochtend van 28 september werd in Nothhumberland, bij de muur van Hadrianus, de wereldberoemde Sycamore Gap tree, ook wel Robin Hood-boom, door twee jonge vandalen omgezaagd. Dit leidde tot een wereldwijde verontwaardiging.

Ik kan me niet goed voorstellen dat de Germanen indertijd ook niet verontwaardigd zijn geweest. Bonifatius had ook gewoon kunnen zeggen dat het onzin was wat ze geloofden. Blijkbaar is er soms toch iiets meer nodig om de boel in beweging te krijgen, moet hij gedacht hebben. Maar de boemerang komt altijd terug, ook dat heeft hij ervaren. Maar leerde ik al van meester Zegveld.

De koning kapt geen bomen. De koning is een jager. Dat maakt hem geen vandaal, maar ook die boemerang zal een keer terugkomen. De geschiedenis heeft een lang geheugen.